Reguluje czynności różnych tkanek i narządów za pośrednictwem substancji chemicznych wydzielanych do krwi – hormonów. Tym działem medycyny zajmuje się endokrynologia. 

• przysadka – leży na podstawie mózgu, ma wielkość pestki czereśni. Wydziela: hormon wzrostu (somatotropina), hormon tyreotropowy, kotrtykotropowy, folikulotropowy, hormon luteinizujacy, prolaktynę, hormon melanotropowy, dwa neurohormony – wazopresynę i oksytocynę.   
• szysznka – to część nadwzgórza w międzymózgowiu. Kształtem przypomina spłaszczony stożek o dług. 8-12 mm. Wydziela melaninę oraz związki polipeptydowe.
• tarczyca – tzw. gruczoł tarczowy; leży na szyi po obu stronach krtani i przed górną częścią tchawicy. Wytwarza tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę. Wychwytuje jod z krwi, prowadzi syntezę hormonów, magazynuje je w koloidzie i uwalnia do krwi.
• przytarczyce – tzw. gruczoły przytarczyczne; najczęściej występują w liczbie czterech. Leżą na tylnej powierzchni płatów tarczycy. Wielkością i kształtem są zbliżone do ziarnka grochu. Wydzielają parathormon (PTH).
• grasica – zob. Układ chłonny
• nadnercza – tzw. gruczoły nadnerczowe; leżą w jamie brzusznej na górnym końcu nerek. Mają kształt trójkątów i półksiężyców. Wydzielają głównie kortyzol, kortykosteron, adrenalinę i noradrenalinę.
• narząd wysypowy trzustki – stanowi 1% masy gruczołu trzustki; wydziela: glikagon, insulinę, somatostatynę i polipeptyd trzustkowy.
• jajniki – zob. Hormonalna regulacja czynności płciowych
• jądra -  zob. Hormonalna regulacja czynności płciowych

HORMONY PODWZGÓRKOWE

Podwzgórze jest częścią mózgu odpowiedzialną za regulacje narządów wewnętrznych organizmu. Wytwarza hormony:

• o działaniu pobudzającym lub hamującym uwalnianie hormonów przysadki
• uwalniane do krwiobiegu, działają na odległe narządy wewnętrzne – wazopresyna i oksytocyna.
  Niedobór wazopresyny powoduje moczówkę prostą, nadmiar – tzw. chorobę nadmiaru wody. Wydzielanie wazopresyny hamuje alkohol etylowy.
  Oksytocyna działa na gruczoł mleczny, powoduje kurczenie się przewodów mlecznych w celu wytrysku mleka z brodawek. Wzmaga też skurcze macicy podczas porodu i podczas stosunku płciowego.

HORMONY PRZYSADKI

Część gruczołowa przysadki wytwarza i wydziela do krwi hormony:

• hormon wzrostu – działa na przemianę materii w różnych tkankach; pobudza uwalnianie kwasów tłuszczowych z tłuszczów tkanki tłuszczowej; zmniejsza zużycie glukozy przez mięsnie i zwiększa jej wytwarzanie w wątrobie; zwiększa transport aminokwasów przez błony komórkowe. Działania te docelowo powodują wydłużanie się kości i liniowe wzrastanie ciała – prawidłowe ich funkcjonowanie warunkują prawidłowy wzrost. Wydzielanie tego hormonu bardzo ważne jest w okresie płodowym i u noworodków; później się zmniejsza, ale w dalszym ciągu jego wydzielanie jest na wyższym poziomie niż u dorosłych. W ciągu doby wydzielanie hormonu wzrostu jest zmienne: w nocy znacznie większe niż w ciągu dnia, wzrasta podczas wysiłku fizycznego, w sytuacjach stresu i głodu; a jego poziom znacznie zmniejsza się po posiłku.
  Niedobór tego hormonu powoduje zahamowanie wzrostu; nadmiar powoduje gigantyzm (nadmierny wzrost). Nadmiernemu wydzielaniu hormonu wzrostu towarzyszy najczęściej cukrzyca.
• prolaktyna – pobudza wytwarzanie i wydzielanie mleka przez gruczoł mleczny; wydzielanie tego hormonu wzrasta po porodzie i utrzymuje się na wyższym poziomie podczas laktacji, wzrasta także podczas stosunku płciowego.
• beta-endorfina – wydzielana jest pod wpływem bodźców stresowych.
• tzw. hormony tropowe – wywierają wpływ na czynność kory nadnerczy, tarczycy, jąder i jajników. Ich nadmiar może powodować przerost kory nadnerczy. Ich wydzielanie zwiększa się najczęściej pod wpływem zimna i w stanach wzmożonego napięcia emocjonalnego.
• melanotropina – pobudza syntezę i odkładanie melaniny (barwnika) w komórkach skóry. Jej wydzielanie hamują hormony kory i rdzenia nadnerczy. W chorobach nadnerczy melanotropina wywołuje przebarwienia skórne.

HORMONY TARCZYCY

• tyroksyna i trójjodotyronina – hormony te zawierają w swoich cząsteczkach 4 lub 3 atomy jodu. Wzmagają tempo przemiany materii w większości tkanek organizmu. Ich wydzielanie zwiększa się pod wpływem zimna oraz w stanach wzmożonego napięcia emocjonalnego. 

PARATHORMON

hormon peptydowy wydzielany przez przytarczyce. Jest niezbędny do życia.

• zwiększa uwalnianie wapnia z kości
• stymuluje przemianę komórek kościotwórczych
• hamuje wydzielanie wapnia przez nerki
• zwiększa wydalanie fosforanów i wzmaga syntezę wit. D3 (kalcytriolu) w nerkach

Niedobór parathormonu powoduje tężyczkę – groźną chorobę, w wyniku której następuje nadmierna pobudliwość skurczowa mięśni.   

KALCYTONINA

hormon peptydowy wydzielany przez tarczycę i przytarczyce.

• zwiększa odkładanie wapnia i fosforanów w kościach
• hamuje wydzielanie wit. D3 w nerkach

KALCYTRIOL – CZYNNA POSTAĆ WITAMINY D3

hormon będący pochodną cholesterolu, wytwarzany w nerkach.

• zwiększa wchłanianie wapnia w jelitach
• stymuluje uwalnianie wapnia z kości

HORMONY KORY NADNERCZY

hormony wytwarzane z cholesterolu w korze nadnerczy.

• mineralokortykosteroidy – zwiększają wchłanianie zwrotne soli, wody oraz wydalanie potasu; nadmiar tych hormonów powoduje nadmierne zatrzymywanie się wody i jonów sodu w organizmie, a to skutkuje nadciśnieniem i obrzękami; niedobór tej grupy hormonalnej powoduje odwodnienie.
• glikokortykosteroidy – hormony te działają na przemianę materii w wielu narządach; powodują podwyższenie stężenia glukozy we krwi; zwiększają uwalnianie kwasów tłuszczowych w tkance tłuszczowej; we wszystkich tkankach (oprócz wątroby) zwiększają rozkład białek; ich prawidłowa gospodarka ma ważne znaczenie w adaptacji człowieka przy różnych warunkach stresowych; wywierają ogólne działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne; pobudzają też produkcję krwinek czerwonych; zwiększają przesączanie kłębuszkowe w nerkach. Ich wydzielanie zwiększa się pod wpływem: emocji, wysiłku fizycznego, zimna lub wysokiej temperatury otoczenia, urazu, krwotoku, chorób zakaźnych.
• androgeny nadnerczowe – działają podobnie do testosteronu; przyczyniają się do rozwoju wtórnych męskich cech płciowych; zwiększają syntezę białek w tkankach.   

HORMONY RDZENIA NADNERCZY - adrenalina i noradrenalina

• wytwarzane są w mózgu, działają prawie na wszystkie tkanki
• zwiększają siłę i częstość skurczów serca
• rozkurczają mięsnie gładkie oskrzeli
• hamują motorykę i rozkurczają mięsnie gładkie przewodu pokarmowego
• ich wydzielanie wzrasta przy obniżonej zawartości glukozy we krwi, w stanach niedotlenienia
• adaptują przystosowanie organizmu do sytuacji stresowych

HORMONY TRZUSTKI:

INSULINA – hormon działający na przemianę materii w różnych tkankach.

• zwiększa transport glukozy do wnętrza tkanek przez błonę śluzową
• zwiększa syntezę białek w mięśniach szkieletowych
• powoduje wzrost syntezy tłuszczów w tkance tłuszczowej
• wydzielanie insuliny zwiększa się po jedzeniu
• zmniejsza się pod wpływem głodu oraz np. podczas wysiłku fizycznego
• niedobór insuliny lub zmniejszona wrażliwość tkanek na jej działanie powodują cukrzycę

GLUKAGON - hormon działający głównie na wątrobę

• zwiększa tempo uwalniania glukozy do krwi
• pobudza rozkład białek
• zwiększa rozkład tłuszczów
• wzmaga siłę skurczów serca
• wydzielanie glukagonu obniża się po spożyciu węglowodanów
• wzrasta po spożyciu białek i tłuszczu, podczas głodu, podczas wysiłku fizycznego i różnych sytuacjach stresowych

SOMATOSTATYNA – hormon, który hamuje wydzielanie insuliny i glukagonu

• nie poznano dotąd fizjologicznych mechanizmów wydzielania tego hormonu
• poza trzustką wydzielany jest także w mózgu

POLIPEPTYD TRZUTKOWY – hormon, który hamuje wydzielanie enzymów trzustkowych

• hamuje skurcze pęcherzyka żółciowego

ERYTROPOETYNA – hormon wydzielany w nerkach; pobudza wytwarzanie krwinek czerwonych w szpiku kostnym; niedotlenienie nerek i działanie testosteronu powodują zwiększenie wydzielania tego hormonu.

ANGIOTENSYNA II – hormon peptydowy powstający we krwi; kurczy naczynia krwionośne i zwiększa uwalnianie noradrenaliny.

PRZEDSIONKOWY PEPTYD NATRIURETYCZNY – hormon peptydowy wydzielany przez komórki mięśnia sercowego.

• wywiera silne działanie na nerki poprzez zwiększone wydalanie wody, sodu i w mniejszym stopniu potasu.
• rozszerza naczynia krwionośne

HORMONY TKANKOWE:

• hormony przewodu pokarmowego – regulują czynności poszczególnych części układu pokarmowego: wydzielanie soków trawiennych, wydzielanie insuliny i glukagonu.
• wazoaktywny peptyd jelitowy – substancja wytwarzana w układzie nerwowym, spełnia role neuroprzekaźnika; rozkurcza mięsnie gładkie naczyń krwionośnych, przewodu pokarmowego, oskrzeli; pobudza rozkład glikogenu w wątrobie.
• neurotensyna – hormon peptydowy wydzielany w układzie nerwowym i jelicie; wpływa na termoregulację; kurczy mięsnie gładkie przewodu pokarmowego; rozkurcza naczynia krwionośne; hamuje wydzielanie insuliny.
• peptydy opiatowe (substancje morfinopodobne) – wytwarzane i uwalniane w układzie nerwowym i w przysadce; działają przeciwbólowo; reguluja proces przyjmowania pokarmu.
• substancja P – polipeptyd wytwarzany w układzie nerwowym; przekazuje informacje bólowe; kurczy mięsnie gładkie przewodu pokarmowego i oskrzeli; rozkurcza naczynia krwionośne.
• histamina – hormon uwalniany w wielu tkankach w miejscach objętych stanem zapalnym lub odczynami alergicznymi; rozszerza naczynia krwionośne i zwiększa ich przepuszczalność; silnie kurczy oskrzela, macicę; stymuluje wydzielanie soku żołądkowego.
• serotonina – jest magazynowana w płytkach krwi i uwalniana przy ich rozpadzie; w układzie nerwowym jest neuroprzekaźnikiem; silnie kurczy mięśnie gładkie naczyń krwionośnych, przewodu pokarmowego i oskrzeli.
• kininy – substancje peptydowe wytwarzane we krwi z białek osocza; rozszerzają naczynia krwionośne w miejscach objętych stanem zapalnym.
• eikozanoidy – pochodne wielonienasyconych kwasów tłuszczowych; ich działanie nie zostało dokładnie poznane; w większości rozszerzają naczynia krwionośne, hamują wydzielanie soku żołądkowego, pobudzają motorykę przewodu pokarmowego; w nerkach hamują wchłanianie zwrotne wody i sodu; działają kurcząco i rozkurczająco na mięsnie układu oddechowego; niektóre kurczą mięsień macicy; bora udział w procesach immunologicznych.