Układ nerwowy zawiaduje czynnościami i zachowaniem całego organizmu; poprzez receptory odbiera informacje ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego, które ulegają analizie i zakodowaniu. Wynikiem tego jest odpowiednie zachowanie się względem środowiska zewnętrznego oraz wpływ na czynności narządów wewnętrznych i przemianę materii. 

Komórka nerwowa = neuron:

• najważniejszy element składowy układu nerwowego
• w obrębie komórki nerwowej wyróżnia się: ciało komórki i 2 rodzaje wypustek (wypustka długa - akson i liczne wypustki krótkie - dendryty)
• aksony - przenoszą informacje a ciała komórki do innych komórek nerwowych lub narządów wykonawczych
• dendryty - przekazują pobudzenia do ciała komórki nerwowej 
• poszczególne komórki łączą się ze sobą poprzez złącza, tzw. synapsy, które pośredniczą w przekazie informacji
• wyróżnia się synapsy pobudzające i hamujące 
• podstawową włąściwością komórek nerwowych jest zdolność do wytwarzania i przewodzenia pobudzeń nerwowych
• szybkość przewodzenia pobudzeń elektrycznych zależy od średnicy włokien nerwowych
• włókna grube przewodzą impulsy z predkością 20-120 m/sek.
• włókna średnie przewodzą impulsy z prędkością 3-15 m/sek.
• włókna cienkie przewodzą impulsy z prędkością 0,5-2 m/sek.
• nerwy obwodowe zbudowane są z włókien grubych, srednich i cienkich
• szybkość przewodzenia wnerwach obwodowych maleje przy obniżaniu temperatury lub w czasie niedokkrwienia nerwu, atakże wskutek  wszelkich uszkodzeń - urazów, zatruć, zaburzeń przemiany materii
  

UKŁAD NERWOWY OŚRODKOWY (OUN):

• obejmuje mózgowie i rdzeń kręgowy
• poddaje rejstracji i analizie pobudzenia dopływające z układu obwodowego
• zapewnia prawidłową reakcję organizmu na bodźce

Mózgowie – mieści się w jamie czaszki. To dwie półkule mózgowe, móżdżek i pień mózgu. 

Półkule mózgowe – stanową właściwy mózg, osadzony w pniu mózgu. Oddzielone są od siebie podłużną szczeliną mózgu, a w jej głębi znajduje się ciało modzelowate (spoidło wielkie mózgu). Z zewnątrz półkule okrywa istota szara (kora mózgu). Wewnętrzną warstwę półkul tworzy istota biała, zbudowana z włókien: kojarzeniowych (tworzą drogi kojarzeniowe, które łączą ze soba różne ośrodki w tej samej półkuli mózgu), spoidłowych (tworzą drogi spoidłowe, zespalające jednakowe ośrodki leżące w obu półkulach mózgowych; największym skupiskiem dróg spoidłowych jest ciało modzelowate) i rzutowych (łączą korę mózgu z ośrodkami pnia mózgu i rdzenia kręgowego). Powierzchnia kory mózgowej jest pofałdowana i tworzy uwypuklenia (zakręty), które ograniczone są przez zagłębienia (bruzdy i szczeliny). Dzielą one korę mózgu na płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy i potyliczny.

Określone płaty są odpowiedzialne za określone funkcje: 

• płat czołowy – czynności ruchowe i psychiczne; jego uszkodzenie powoduje niedowłady kończyn, a nawet zaburzenia cech osobowości
• płat ciemieniowy – analiza doznań czuciowych; jego uszkodzenie powoduje przeciwstronną niedoczulicę
• płat potyliczny – ośrodki wzrokowe; jego uszkodzenie powoduje zaburzenia w polu widzenia
• płat skroniowy – analiza doznań słuchowych  

Kora mózgowa – pokrywa powierzchnię półkul mózgowych; jej uszkodzenie powoduje zaburzenia funkcji związanych z uszkodzonym obszrem albo może wywołać nadmierna aktywność komórek leżących w sąsiedztwie uszkodzenia.  

Móżdżek – część mózgowia leżąca poniżej płatów potylicznych półkul mózgowych. W jego budowie wyróżniamy: dwie półkule i zespalający je tzw. robak móżdżku. Podobnie, jak w półkulach mózgu, powierzchnię zewnętrzną móżdżku pokrywa istota szara, a w głębi leży istota biała. Moduluje napięcie mięśni i wpływa na utrzymanie prawidłowej postawy ciała. Jego uszkodzenie powoduje zaburzenia w wykonywaniu czynności precyzyjnych oraz powoduje trudności w utrzymaniu równowagi ciała.

Rdzeń kręgowy – ma kształt wydłużonego i spłaszczonego stożka. Składa się z segmentów (neuromerów). Warstwę zewnętrzną rdzenia kręgowego stanowi istota biała, a warstwę wewnętrzną – istota szara. Pośredniczy w przekazywaniu pobudzeń czuciowych do mózgu i bodźców wykonawczych do nerwów obwodowych.

UKŁAD NERWOWY OBWODOWY :

• tworzą go korzenie rdzeniowe i nerwy obwodowe
• zabezpiecza odbiór doznań czuciowych
• przewodzi pobudzenia z ośrodków nerwowych do narządów wykonawczych 

Czynnościowo układ nerwowy dzieli się na:

UKŁAD NERWOWY SOMATYCZNY – jego narządami wykonawczymi są mięśnie. Wyróżnia się w nim układ piramidowy (kieruje wykonywaniem ruchów świadomych) i układ pozapiramidowy (zawiaduje ruchami zautomatyzowanymi i reguluje napięcie mięśni).

UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY – nazywamy też wegetatywnym. Odpowiada on za czynności, które nie zależą od woli człowieka. Czynność tego układu dzielimy na część współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną).

Układ nerwowy zbudowany jest z tkanki nerwowej i glejowej. Tkanka glejowa pośredniczy w wymianie produktów przemiany materii pomiędzy komórkami nerwowymi a istotą międzykomórkową.

Podstawowym elementem działalności nerwowej jest odruch – reakcja organizmu na bodziec zewnętrzny lub wewnętrzny, zachodząca przy udziale ośrodkowego układu nerwowego. Wyróżniamy odruchy wrodzone i nabyte (warunkowe).

NARZĄDY ZMYSŁÓW:

Gałka oczna – leży w oczodole, otoczona jest ciałem tłuszczowym i ma strukturę sferyczną. Linia łącząca bieguny przedni i tylny stanowi oś optyczną oka. Ściana gałki ocznej zbudowana jest z trzech warstw: zewnętrznej – włóknistej, środkowej – naczyniowej i wewnętrznej – siatkówki. Błona włóknista dzieli się na rogówkę i twardówkę. Rogówka – ma kształt wypukłego szkiełka, jest przezroczysta, nadaje gałce ocznej kształt i stanowi jej ochronę, nie zawiera naczyń krwionośnych. Twardówka – to nieprzezroczysta błona łącznotkankowa. Błona naczyniowa składa się z trzech części: przedniej, która tworzy tęczówkę ze źrenicą na środku; środkowej, która stanowi ciało rzęskowe oraz tylnej nazywanej naczyniówką. Tęczówka – zawiera naczynia krwionośne, skupienia barwnika nadające jej barwę i mięśnie gładkie: zwieracz i rozwieracz źrenicy. Dzięki temu średnica źrenicy pod wpływem mięsni może się zmniejszać lub zwiększać. Ciało rzęskowe – tworzy aparat wieszadłowy soczewki oraz zawiera mięsień rzęskowy. Skurcz tego mięśnia przystosowuje oko do patrzenia na przedmioty w bliskości, a rozkurcz ustawia oko na oglądanie przedmiotów oddalonych. Naczyniówka – to największy odcinek błony naczyniowej; obfita sieć naczyń tętniczych i żylnych oraz z tkanki łącznej. Siatkówka – składa się z warstwy barwnikowej i warstwy mózgowej. Warstwa barwnikowa jest niewrażliwa na światło (tzw. ślepa część siatkówki). Warstwa mózgowa jest światłoczuła (tzw. wzrokowa część siatkówki). W siatkówce występują światłoczułe komórki nerwowe - pręciki i czopki. Poniżej tarczy nerwu wzrokowego leży tzw. plamka żółta – cechuje się najwyższą wrażliwością na barwy i światło. We wnętrzu gałki ocznej znajduje się:

• ciecz wodnista – wypełnia komorę gałki ocznej;
• soczewka – zawieszona jest na obwódce rzęsowej;
• ciało szkliste – wypełnia przestrzeń za soczewka i przylega do siatkówki.

CZYNNOŚCI RUCHOWE UKŁADU NERWOWEGO:

• umożliwiają człowiekowi utrzymanie właściwej postawy ciała;
• pozwalają na poruszanie się;
• dzięki ruchom manipulacyjnym człowiek aktywnie oddziałuje na otoczenie.

CZUWANIE I SEN – to podstawowe stany czynności mózgu. Dobowa sekwencja czuwania i snu (kolejne następstwa czuwania i snu) zależą od wewnętrznego „zegara biologicznego” (rytmika takich zjawisk, jak; temperatura ciała, przemiana materii czy wydzielanie niektórych hormonów) oraz od czynników zewnętrznych (głównie oświetlenie i bodźce wynikające z organizacji życia społecznego). 

REGULACJA PROCESÓW WENĄTRZUSTROJOWYCH – ośrodkowy układ nerwowy dostosowuje czynności narządów wewnętrznych do potrzeb organizmu. Informacje o potrzebach organizmu odbierane są za pośrednictwem receptorów. 

CZYNNOŚCI POPĘDOWO-EMOCJONALNE UKŁADU NERWOWEGO:

Mechanizmy nerwowe, które pobudzają aktywność organizmu do aspokojenia pewnych potrzeb nazywamy popędami (albo motywami). Rozróżniamy:

• popędy biologiczne – głód, pragnienie, popęd seksualny – wpływają na utrzymanie organizmu przy życiu i zapewniają zachowanie ciągłości gatunku
• popędy psychiczne – kształtują życie społeczne, rodzinne i zawodowe człowieka.