Układ trawienny (pokarmowy) składa się z przewodu pokarmowego wraz z jego gruczołami oraz narządów pomocniczych – zębów i języka. Rozpoczyna się szparą ustną, a kończy odbytem. Należą do niego:

JAMA USTNA:

Tutaj pokarm zostaje rozdrobniony w procesie gryzienia i żucia oraz zmieszany ze śliną. Ograniczona jest od przodu wargami, po bokach policzkami, od góry podniebieniem twardym i miękkim, a od dołu mięśniami tworzącymi tzw. przeponę dna jamy ustnej. Jama ustna zaczyna się od szpary ust, a kończy się na otworze łączącym ją z gardłem (tzw. cieśń gardzieli). Łuki zębowe tworzące szczękę i żuchwę dzielą jamę ustną na część przednią (przedsionek jamy ustnej) i część tylną (jama ustna właściwa). Wargi (górna i dolna) łączą się z boków w kącikach ust. Na pograniczu skóry i błony śluzowej znajduje się czerwień wargowa, której zaczerwienienie powodują znajdujące się pod nabłonkiem liczne naczynia krwionośne. Policzki układają się od kąta ust do ucha i łuku jarzmowego. Zbudowane są z kilku warstw: ze skóry, tkanki tłuszczowej (tzw. poduszeczki tłuszczowej), powięzi, mięśnia policzkowego, warstwy gruczołowej i błony śluzowej. Jeśli poduszeczka tłuszczowa jest mocno rozwinięta, nadaje twarzy charakterystyczny „pucołowaty” wygląd, np.: u małych dzieci. Podniebienie dzieli się na część przednią (podniebienie twarde: podniebienie kostne i błona śluzowa) i część tylną (podniebienie miękkie: fałd błony śluzowej zawierający mięśnie unoszące, napinające i obniżające podniebienie oraz mięśnie zbliżające do siebie łuki podniebienne – zamykające cieśń gardzieli). Między łukami podniebiennymi znajdują się migdałki podniebienne. Dno jamy ustnej tworzą mięśnie biegnące aż do żuchwy. W jamie ustnej znajdują się zęby, język i ślinianki.

Zęby:

tworzą dwa łuki – szczękowy i żuchwowy. Człowiek ma zęby różnokształtne (heterodontyczne): sieczne, kły, przedtrzonowe i trzonowe. Występują u niego dwa pokolenia zębów: mleczne i stałe. Zębów mlecznych jest 20 (po 10 w każdym łuku). Zębów stałych człowiek ma 36 (po 16 w każdym łuku zębowym).

Budowa zębów:

Każdy ząb składa się z korony, szyjki i korzenia w zębach jednokorzeniowych (sieczne, kły i przedtrzonowe górne) lub z korzeni w zębach wielokorzeniowych (przedtrzonowe dolne i trzonowe). Korona – to widoczna część zęba, jej zewnętrzną warstwę tworzy szkliwo. Szyjka zęba przykryta jest dziąsłem, a korzeń tkwi w zębodole; pokryte są kostniwem (tkanką zbliżoną w swej budowie do tkanki kostnej). Pod szkliwem i kostniwem znajduje się głębsza warstwa zęba – zębina. Otacza ona przestrzeń w koronie zęba (jama zęba) i w korzeniu (kanał korzenia zęba). Wewnątrz jamy zęba znajduje się miazga, składająca się z tkanki łącznej, nerwów i naczyń.

Dziąsła tworzy łona śluzowa jamy ustnej.

Wzajemny stosunek zębów szczęki do zębów żuchwy w położeniu nieruchomym nazywamy zwarciem. Natomiast zgryzem nazywamy ułożenie zębów podczas żucia. 
Wyróżniamy rodzaje zwarcia:

• zwarcie nożycowate – występujące najczęściej, zęby sieczne szczęki zachodzą przed zęby sieczne żuchwy na przestrzeni 1-3 mm;
• zwarcie dachówkowate – zęby sieczne szczęki dachówkowato pokrywają siekacze żuchwy;
• zwarcie obcęgowate – występujące najrzadziej, zęby sieczne szczęki i żuchwy stykają się krawędziami żucia.

Język tworzą mięśnie pokryte błoną śluzową. Błona śluzowa języka na jego grzbiecie i po bokach tworzy brodawki, które pełnią rolę mechaniczną i zmysłową. W części brodawek znajdują się kubki smakowe, zawierające zakończenia włókien nerwów smakowych.

Ślinianki jamy ustnej dzielą się na małe i duże. Małe to: gruczoły językowe, podniebienne, policzkowe i wargowe. Duże to gruczoły parzyste, mające przewody uchodzące do jamy ustnej (ślinianki przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe). Wydzielają ślinę, której ogólna ilość w ciągu doby osiąga 1-1,5 l.

 
GARDŁO I PRZEŁYK: 

Gardło biegnie od podstawy czaszki, z przodu od trzonów kręgów szyjnych ku dołowi do wysokości kręgu szyjnego szóstego, tam przechodzi w przełyk. Ściana gardła zbudowana jest z trzech błon: śluzowej, mięśniowej i zewnętrznej. Jama gardła dzieli się na części: górną nosową, środkową ustną i dolną krtaniową. Na ścianach bocznych części nosowej gardła znajdują się ujścia gardłowe trąbek słuchowych obok nich migdałki trąbkowe. Nieparzysty migdałek gardłowy – tzw. trzeci migdał – leży w miejscu przejścia stropu gardła w jego ścianę tylną.

Przełyk - łączy gardło z żołądkiem. Nie dochodzi tu jeszcze doi trawienia pokarmów. Dzięki synchronicznym skurczom śluzówki kęs po przełknięciu jest przesuwany do żołądka. Przebiega wzdłuż kręgosłupa przez szyję, klatke piersiową i jamę brzuszną.  

OTRZEWNA:

błona surowicza, którą pokryte są narządy położone w jamie brzusznej i w miednicy mniejszej. Stanowi ona "worek" wyścielający od wewnątrz ściany jamy brzusznej.

ŻOŁĄDEK:

narząd o workowatej formie; tutaj pokarm jest gromadzony, rozdrabniany, mieszany z wydzielinami błony śluzowej żołądka (soki żołądkowe) i przemieszczany do jelita. To najszersza część przewodu pokarmowego, choć jego wielkość jest zmienna.

Sok żołądkowy – mieszanina wydzielin różnych komórek błony śluzowej żołądka (kwas solny, pepsyna, śluz). Kwas solny silnie zakwasza treść pokarmową. 

Żołądek leży w nadbrzuszu, pod lewym łukiem żebrowym. W żołądku odróżnia się część wpustową, której wpust łączy się z przełykiem, dno, trzon i część odźwiernikową z odźwiernikiem (miejsce przejścia żołądka w dwunastnicę). Ponadto w żołądku wyróżnia się ściany: przednią i tylną. Błona śluzowa żołądka wytwarza fałdy podłużne, a na nich tworzy mniejsze fałdy zwane pólkami żołądkowymi. Zawierają one dołeczki żołądkowe, w których znajdują się ujścia gruczołów błony śluzowej żołądka. Na zewnątrz cały żołądek pokrywa otrzewna.   

JELITO CIENKIE:

na tym odcinku pokarm ulega ostatecznemu strawieniu i wchłonięciu poprzez działanie enzymów. Jest to najdłuższa część przewodu pokarmowego, ciągnie się od żółądka do jelita grubego. Dzieli się na dwunastnicę i jelito krezkowe (jelito czcze i jelito kręte).

Dwunastnica ma kształt podkowy, jej początkowy odcinek nazywamy opuszką dwunastnicy. Błona śluzowa dwunastnicy (oprócz opuszki) tworzy wysokie i gęsto ułożone fałdy okrężne, a na nich drobniejsze fałdy zwane kosmkami jelitowymi.

Jelito krezkowe rozpoczyna się po lewej stronie kręgosłupa, na wysokości drugiego kręgu lędźwiowego, a kończy się w prawym dole biodrowym ujściem do jelita grubego. Przymocowane jest do tylnej ściany brzucha tzw. krezką, przez co jelito jest silnie pofałdowane w tzw. pętle jelitowe, które wypełniają większą część jamy brzusznej i miednicy mniejszej.    

JELITO GRUBE:

to końcowa część przewodu pokarmowego; tutaj wchłaniana jest woda i jony sodowe oraz gromadzone są nie strawione resztki pokarmu. Resztki te tworzą kał, który wydalany jest potem przez odbyt.  Dzieli się na jelito ślepe,okrężnicę i odbytnicę.

Jelito ślepe leży w prawym dole biodrowym. Ma kształt rozszerzonego na dole worka, u góry przedłuża się w okrężnicę. Od jego tylnej ściany odchodzi wyrostek robaczkowy, w którego tkance podśluzowej znajdują się liczne grudki chłonne.

Okrężnica ma pofałdowane ściany. Biegnie po prawej stronie jamy brzusznej od prawego dołu biodrowego do wątroby i od wątroby pod śledzionę, zstępuje w dół do lewego dołu biodrowego. Na wysokości drugiego lub trzeciego kręgu krzyżowego przedłuża się w odbytnicę.

Odbytnica kończy się otworem – odbytem. Dzieli się na dwie części: górną (bańka odbytnicy) i dolną otoczoną mięśniami krocza (kanał odbytowy). U kobiety przed odbytnicą leży macica i pochwa, oddzielone od odbytnicy zagłębieniem odbytniczo-macicznym otrzewnej.

GRUCZOŁY TRAWIENNE: TRZUSTKA I WĄTROBA:

Trzustka leży zewnątrzotrzewnowo na tylnej ścianie brzucha, na wysokości drugiego kręgu lędźwiowego. Prawa część trzustki, zgrubiała, zwana jest głową trzustki, część środkową stanowi trzon, a część lewą – ogon trzustki. Część zewnętrzna gruczołu wydziela sok trzustkowy, który bierze udział w trawieniu pokarmów. Natomiast część wewnętrzna trzustki to komórki skupione w wyspach trzustkowych, zwanych wyspami Langerhansa. Poszczególne komórki tych wysp wydzielają: glukagon, insulinę, somatostatynę i polipeptyd trzustkowy.

Wątroba leży pod prawym łukiem żebrowym i w nadbrzuszu, poniżej przepony. To największy narząd jamy brzusznej i największy gruczoł w organizmie ludzkim. Ma kształt skośnie przeciętego jaja. Dzieli się na cztery płaty, które składają się z segmentów zbudowanych ze zrazików utworzonych z komórek wątrobowych (hepatocytów). Poprzez tętnicę wątrobową powstaje w wątrobie krążenie odżywcze. Komórki wątrobowe wytwarzają żółć, która odpływa kanalikami wątrobowymi do dwóch przewodów wątrobowych., które po wyjściu z wątroby łączą się w przewód wątrobowy wspólny i odprowadzają żółć do pęcherzyka żółciowego, przewodu żółciowego, a dalej do dwunastnicy. Wątroba magazynuje też glukozę i wytwarza ją z cukrów prostych; wytwarza tłuszcze z innych substratów; pełni też bardzo ważną rolę w usuwaniu z krwi substancji toksycznych.    

Ściana przewodu pokarmowego składa się głównie z trzech warstw: błony zewnętrznej (osłania ona narządy przewodu pokarmowego), błony mięśniowej i błony śluzowej.
 

TRAWIENIE – rozkład poprzez enzymy trawienne wielkocząsteczkowych składników pokarmowych na proste związki chemiczne. Niektóre czynności układu pokarmowego są aktami dowolnymi, np.: pobieranie pokarmu, żucie, częściowo – połykanie i wydalanie kału. Wszystkie inne czynności układu trawiennego to mechanizmy odruchowe. Oprócz tego działania trawienne podlegaja także regulacji ze strony ośrodkowego układu nerwowego.  

METABOLIZM – przetwarzanie substancji chemicznych w organizmie żywym.

Procesy metaboliczne:

Obu tym procesom towarzyszy przemiana energii; energia uzyskiwana jest w procesach utleniania wysokoenergetycznych związków organicznych. Proces ten nazywamy także spalaniem.

Podstawowe związki organiczne w organizmie:

• białka, proteiny – związki wielkocząsteczkowe, zbudowane z aminokwasów; są stale wymieniane, ulegają rozkładowi.
• węglowodany, cukry – organiczne związki chemiczne; występują w postaci: cukrów prostych (np.: glukoza) i cukrów złożonych (zbudowane z wielu cząsteczek cukrów prostych).
• tłuszcze, lipidy – zróżnicowana grupa związków nierozpuszczalnych w wodzie; dzielimy je na: tłuszcze obojętne, fosfolipidy i sterole.
• nukleotydy – grupa związków drobno-cząsteczkowych, pochodnych zasad organicznych, najczęściej występują w połączeniu z kwasem fosforowym lub cukrami.

Bilans energetyczny – różnica między ilością energii dostarczanej do organizmu w pokarmie a ilością energii wydatkowanej przez organizm w postaci pracy i ciepła w tym samym okresie. Bilans jest wyrównany, gdy obie jego strony się równoważą, ujemny – gdy wydatek energii jest wyższy od jej podaży, a dodatni w sytuacji odwrotnej.

ZABURZENIA METABOLICZNE:

• niedobory białek - obrzęki, zmniejszenie masy ciała, zmiany zwyrodnieniowe narządów
• zaburzenia przemiany węglowodanów - cukrzyca (hiperglikemia), hipoglikemia
• zaburzenia przemiany tłuszczów - hiperlipidemia (zwiększone stężenie tłuszczów we krwi), otyłość metaboliczna, chudość, miażdżyca tętnic
• zaburzenia gospodarki wodnej - odwodnienie, zatrucie wodne, obrzęki, zastój żylny

ODŻYWIANIE:

Prawidłowe odżywianie jest jednym z podstawowych warunków zachowania zdrowia. Jest ono źródłem energii koniecznej do utrzymania prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pokarm dostarcza organizmowi takich wartości energetycznych, jak: weglowodany, tłuszcze i białka. 

ZAPOTRZEBOWANIE ENERGETYCZNE ORGANIZMU:

zdrowa osoba potrzebuje ok. 1 kcal na 1 kg masy ciała w ciagu 1 godz.

Układ procentowy składników energetycznych w pokarmie powinien kształtować się następująco:

• węglowodany 55-60%
• tłuszcze ok. 30%
• białka ok. 12%

SKŁADNIKI ODŻYWCZE:

Niezbędne składniki odżywcze to te, których organizm sam nie może wytworzyć i które muszą zostać dostarczone z pokarmem.

BIAŁKA:

• pełnowartościowe - miso i wędliny, mleko i sery, jajka - zawierają wszystkie niezbędne do procesów budulcowych aminokwasy.
• niepełnowartościowe - białka pochodzenia roślinnego (produkty zbożowe, nasiona roslin strączkowych) - zawierają aminokwasy w ilości niewystarczającej dla potrzeb     organizmu.
• Bardzo ważne jest przestrzeganie zasady wprowadzania do pożywienia białek różnego rodzaju.
• Osoba dorosła powinna spożywać dziennie ok. 1 g białka na 1 kg masy ciała.
• Wyższa norma jest przewidywana dla dzieci, matek karmiących i sportowców.
• Dzieci powinny otrzymywać w pożywieniu co najmniej połowę białka pochodzenia zwierzęcego.

WĘGLOWODANY:

• głównie skrobia i sacharoza
• to najważniejszy składnik energetyczny
• po spożyciu zamieniają się w organizmie w glukozę.
• Źródłem weglowodanów są zwłaszcza produkty spożywcze pochodzenia roślinnego (głównie zboża i ziemniaki).

BŁONNIK:

• grupa węglowodanów wchodzących w skład błon i tkanek roślin.
• Błonnik znajdziemy w produktach zbożowych (szczególnie mało oczyszczonych), warzywach, owocach itp.
• Jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego - wspomagają wędrówkę treści pokarmowej przez jelita i ułatwiają wydalanie kału.
• Należy spożywać dziennie ok. 300 g produktów zbozowych i 600 g warzyw i owoców.

TŁUSZCZE:

• tutaj także istnieje podział na substancje pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.
• W tłuszczach roślinnych wystepują kwasy tłuszczowe nienasycone, a w zwierzęcych - nasycone.
• Mają one odrębne oddziaływania fizjologiczne i zdrowotne.
• Dzięki spożyciu tłuszczów roślinnych następuje spadek poziomu cholesterolu we krwi, a przy nadmiernym spożyciu tłuszczów zwierzęcych wartość cholesterolu wzrasta.
• Tłuszcze nie powinny przekraczać 30% wartości dziennego zapotrzebowania energetycznego, a co najmniej 1/3 z nich powinna być pochodzenia roślinnego.

WITAMINY:

• pełnią w organizmie funkcje regulacyjne (podobnie jak hormony i enzymy).
• Ich nedobór wywołuje w całym organizmie poważne zaburzenia.
• Źródłem witamin są głównie produkty roślinne, ale także niektóre zwierzęce.

Witamina C:

Witamina B₂:

Witamina A:

SKŁADNIKI MINERALNE:

- dzięki obecności w pokarmie i w wodzie  są odpowiedzialne za kompensację utraty składników mineralnych w organizmie 

Makroelementy: 

Mikroelementy: 

DZIENNA RACJA POKARMOWA: